Toplumsal Roller ve Manipülasyon: İnsan Davranışlarının Psikolojiksel ve Biyolojiksel Temelleri Neye Dayalıdır?

Birçok insan, farklı ortamlarda farklı roller oynar. Bu, bazen doğal bir uyum sağlama süreci olsa da, bazen de bilinçli olarak yapılan manipülatif bir stratejiye dönüşebilir.

İnsanlar sürekli ‘topluma’ ayak uydurmak için, topluma adapte olmak için sürüye benzemeye ve diğer kişileri taklit etmeye başlar. Üzüm üzüme baka baka kararır atasözü bu durumu iyi özetler. İnsanlar daha iyi sosyal iletişim ve daha kuvvetli bağ kurmak için karşısındaki insanları aynalarlar(davranışlarını ve diğer özelliklerini taklit ederler). Bu yüzeysel olarak manipülasyon gibi gözükse de aslında psikolojiksel ve biyolojiksel temelleri olan bir doğal davranıştır. Açmak gerekirse,

Beynimizde ayna nöronlar adı verilen özel sinir hücreleri bulunur. Bunlar başkalarının: haraketlerini, duygularını fark ettiğimizde otomatik olarak aktif hale gelir. Birinin yüz ifadesini, beden dilini veya konuşma tarzını fark etmeden taklit etmemiz bu sistemle ilgilidir. Çok basit bir örnekle, bir bebeğin bir bebeği ağlar gördüğü zaman ister istemez üzgün hissetmesi ve ağlamaya başlaması buna dayanır. Dolayısı ile taklit manipülasyon değil, sosyal bağları güçlendiren bir mekanizmadır.

Bu mekanizmayı daha çok kişiyi kontrol altına alma ve arkadaşlık bağlarını güçlendirerek ‘kendi çıkarına’ kullanılması ise manipülasyondur. Özellikle birçok toplumda görülür bir durumdur. Birey arkadaş kazanmak için karşısındakini olabildiğince kendine bağlar. Ona muhtaçmış gibi manipüle eder. Bunu yaparken bahsettiğim ‘taklit’ ve ayna nöronunu kullanır ama bunu abartılı ve biyolojiksel olmayacak şekilde: Bilinçli olarak yapar. Bu insanların böyle yapma sebebi ise daha çok ailevi sebeplerden geldiğini ve psikolojik bozukluktan veya psikolojik sebeplerden dolayı olduğu kanaatindeyim, bunlar daha sıralamak gerekirse

A) Onay İhtiyacı ve Kabul İhtiyacı 

Bireylerde çocukluktan itibaren de başladığı görülen; sevgi eksikliğinden ve ilgi yetersizliğinden dolayı bireyin karşısındaki kişiyi taklit ederek yansıtması ve insanları kendi etrafında tutması için yaptığı manipülasyondur

B) Sosyal Statü İhtiyacı ve Networking İhtiyacı

Bu amaçla taklit manipülasyonunu ve manipülasyonu uygulayan kişiler genellikle daha yetişkin ve daha kötü niyetle yapmaktadırlar. Özellikle bir şirketin CEO’su gibi yüksek statüye sahip olan bireyleri hedef alan manipülatörler bilinçli taklit uygulayarak kişiyi kendi hakimiyeti altına almaya çalışabilir, kişinin gerçeklik algısından şüphe duyup kendi benliklerinden çıkmalarına kadar sürükleyerek manipülatörler karşısındakilerilerini sanki kendilerine ihtiyaç duyuyorlarmış gibi bir hâle sokabilmektedirler.

C) Otorite İhtiyacı ve Liderlik İhtiyacı

Bu taklit manipülasyonu ve manipülasyon uygulayan bireylerde hedef bir kitleye hakim olmak ve göz önünde olmaktır. Liderlik ihtiyacı daha küçük yaş gruplarında Onay ve Kabul ihtiyacının bir alt dalı olarak da çıkabilmektedir. Küçük gruplarda daha çok güvenilir ve cesur gibi pozitif ve etkili duygular ile ortaya çıkmak isteyen bireyler sizi bir piyon gibi kullanarak sizde olumlu bir etki yaratıyormuş gibi gösterir. Sonra sizde bu olumlu etkinin altına girdiyseniz diğer nötr insanları etkilersiniz. Bu sebeple diğer nötr insanlarda o kişiyi “idealleştirişmiş” kişi olarak görme yoluna girerler. Bu taklit manipülasyonunu uygulayan birey birçok kişiyi etkileyerek ve çeşitli gaslightning gibi manipülasyon çeşitlerini uygulayarak bireyleri teker teker toplayarak kendi otoritesini ve gücünü kurar. Bu bireyler genellikle egoist olmakla bilinirler. Aşırıya kaçan Otorite ve Liderlik ihtiyacı faşist veya ırkçı ideolojilerine eğilim gösterebilirler.

D) Aşk İhtiyacı ve Partnerlik İhtiyacı

Bireyler karşısındaki kişilerden hoşlandıkları zaman onları taklit etmeye başlar. Bu normalde bilinçsiz davranış türüdür ve normaldir ancak bilinçli ve abartılı yapıldığı zaman taklit, manipülasyona dönüşür. Ve aynalama sürecine girer. Kendi duygularınızı karşınızdaki kişide görürsünüz. Manipülasyonu uygulayan bireyler nadiren sizin ona karşı ne hissettiğinizi bilmek için bilinçli olarak üzülürler veya kötü hissederler. Ve siz de bilinçsiz bir şekilde kötü hissetmeye ve üzülmeye başlarsınız. Gördünüz mü? Bireyin duygularının değişmesi bu kadar basit. Bir an mutlu ve neşeliyken karşınızdaki kişiyi üzgün veya kötü bir vaziyette gördüğünüz zaman, eğer bir yakınlık söz konusu ise mutluluğunuz ve neşeniz bozulabilir.

Bahsettiğim bu dört tür örnek gündelik hayatta daha çok karşımıza çıkan ve gördüklerimizden, deneyimlediklerimizden biri olup bu örneklerin dışında da daha birçok sebeple taklit manipülasyonun uygulandığı yer vardır. Gaslightning gibi alt manipülasyon türleri de kullanılsa da manipülasyonun en temel taşı taklittir. Taklit manipülasyon bilinçli olarak yapılarak bireyi en basit ve en kolay bir şekilde manipülasyon aşamalarını uygulamasına zemin oynar.

Bu etkinin içinde olmamak için siz de karşınızdaki kişiyi veya topluluğu iyi tanıyıp gerçek kişiliğini/kişiliklerini ne kadar gösterdiğini ve de ne kadar gerçekçi davrandığını/davrandıklarını izleyerek kişiyi daha da iyi tanıyabilirsiniz. Bağımsız karar verme yeteniğinizi koruyarak (Kişinin, sizi sürekli olarak duygusal açıdan etkilemesine izin vermemeniz ve farkında olmadan onun düşünce yapısını benimsememeniz) taklit manipülasyonun oluşmaması ve farkındalığın oluşması için zemin hazırlarsanız. Kendinizi medyaya ve özellikle medyada yayılan ‘ideal yaşam’ ve ‘başarı’ gibi algılara fazla kaptırmamakta da fayda vardır. Çünkü bu tür algılar, siz farkında olmadan düşünce yapınızı şekillendirebilir ve toplumsal beklentilere göre hareket etmenize neden olabilir. Bu yüzden, kendinizi dışsal etkilerden koruyarak, kendi değerlerinizi ve gerçeklik algınızı korumanız gerekmektedir.